Hpv (humaan papillomavirus): besmetting, klachten, vaccinatie en uitstrijkje

Hpv staat voor humaan papillomavirus. Het is niet één virus maar een groep: er bestaan meer dan 100 types, schrijft Soa Aids Nederland, en de meeste zijn niet gevaarlijk. Van sommige types kun je genitale wratten krijgen, van andere kanker. Is hpv een soa? Ja, zegt Soa Aids Nederland: je kunt het krijgen en doorgeven als je seks hebt. Het Vlaamse Sensoa noemt hpv vermoedelijk de meest voorkomende soa.

Hoe gewoon is het? Ongeveer 80 tot 90 procent van alle mensen raakt wel een keer in het leven besmet met dit virus, schrijft het Nederlandse RIVM, en volgens Sensoa krijgt naar schatting 70 tot 80 procent van de seksueel actieve bevolking ooit een hpv-infectie. Meestal ruimt het lichaam het virus binnen één of twee jaar zelf op, aldus het RIVM. Wordt het virus niet opgeruimd, dan kan het in sommige gevallen na lange tijd kanker veroorzaken. De meeste volwassenen hebben hpv dus al eens gehad, meestal zonder het te weten.

De kans om hpv te krijgen is het grootst bij seks, schrijft Sensoa. Soa Aids Nederland noemt als voorbeelden: als de penis in de vagina of de anus komt, door beffen of pijpen, en als je knuffelt of elkaar aanraakt bij de penis, de vagina of de anus. Het RIVM noemt hpv heel besmettelijk: ook door orale seks en door het aanraken van de penis of vagina kun je besmet raken, en het virus kan via de huid, handen en mond worden doorgegeven. Een condoom beschermt niet volledig.

Ook zonder penetratie kun je het krijgen: door intiem huidcontact waarbij geslachtsdelen tegen elkaar wrijven, en volgens Sensoa zelfs door een handdoek of washandje te delen. Vanaf je eerste partner heb je kans om het virus te krijgen, schrijft Sensoa, en hoe meer partners je had, hoe groter de kans dat je ooit besmet raakte.

Het antwoord van Sensoa is duidelijk: nee, dat hoeft niet. Je partner kan al een hele tijd hpv hebben zonder ooit klachten te hebben gehad, kan het virus hebben opgelopen tijdens een vorige relatie, en hoeft daarvoor zelfs geen seks te hebben gehad, omdat hpv ook door huidcontact wordt doorgegeven. Kun je van je vaste partner hpv krijgen? Ja, zegt Sensoa: als je partner vroeger intiem was met anderen, bestaat de kans dat die toen besmet raakte, al is dat maanden of jaren geleden.

Soa Aids Nederland schrijft daarnaast: heb jij of iemand met wie je seks hebt hpv, dan heeft de ander het waarschijnlijk ook, of heeft het gehad. Je hoeft dan geen condoom te gebruiken als je dat normaal ook niet doet. Heb je met meer dan één persoon seks, dan maakt een condoom de kans op hpv wel kleiner, al kun je het nog steeds krijgen. Het Belgische Gezondheid en Wetenschap geeft een cijfer: een condoom verlaagt de kans op besmetting met 70 procent. Praat er samen over, raadt Sensoa aan; hoe je zo'n gesprek begint, lees je bij een soa bespreken met je partner.

Meestal geen. Een besmetting met hpv verloopt meestal zonder klachten, schrijft Sensoa; je merkt dus meestal niet dat je het virus hebt. Soa Aids Nederland noemt twee dingen die je wel kunt merken: wratten bij je penis, vagina of anus, en bloed uit je vagina, bijvoorbeeld na seks. Dat laatste kan baarmoederhalskanker zijn, maar is volgens Soa Aids Nederland meestal een soa of iets anders dat niet gevaarlijk is; laat het altijd door je huisarts onderzoeken.

De wratten komen van bepaalde types; de bekendste zijn de types 6 en 11, schrijft Sensoa. Groeien wratjes door in de plasbuis, dan kun je volgens Gezondheid en Wetenschap pijn hebben bij het plassen en soms wat bloed in de urine. Af en toe besmet het virus ook het mondslijmvlies en de keel, schrijft Gezondheid en Wetenschap. Merk je bij jezelf of je partner wratachtige plekjes op de geslachtsdelen, rond de anus of in de mond, ga dan naar je dokter.

Van de vele types hpv zorgen sommige voor een hoog risico op kanker. Ben je lange tijd besmet met zo'n hoog-risicotype, dan kun je kanker krijgen, en dat gebeurt vaak tien tot vijftien jaar na de besmetting, schrijft het RIVM. Vooral de types 16 en 18 geven een groot risico: samen veroorzaken ze ongeveer 70 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker, en ook bij kanker aan de vagina, schaamlippen, penis, anus en in de mond- en keelholte is het risico met deze types het grootst. De kans op anuskanker is volgens het RIVM groter bij mannen die seks hebben met mannen en leven met hiv.

In cijfers: in Nederland krijgen elk jaar ruim 1.100 vrouwen en 400 mannen kanker door hpv, meldt het RIVM. Gezondheid en Wetenschap benadrukt dat de meeste infecties vanzelf genezen; blijft het virus zitten, dan gebeurt dat vaker bij mensen met een verminderd afweersysteem, bijvoorbeeld door hiv, chemotherapie of medicatie die het immuunsysteem onderdrukt, en bij ouderen.

Op hpv wordt meestal niet getest, en dat is volgens Soa Aids Nederland ook niet nodig: de meeste mensen krijgen er nooit last van en worden er niet ziek van. De test die er wel is, is het uitstrijkje, dat bij vrouwen vanaf een bepaalde leeftijd hpv en veranderde cellen in de baarmoederhals opspoort. Genitale wratten herkent de arts met het blote oog, schrijft Gezondheid en Wetenschap; heel af en toe wordt een stukje weefsel onderzocht om zeker te zijn dat er niets ernstigers aan de hand is. In Nederland is er volgens het RIVM ook een onderzoek voor mannen vanaf 35 jaar die seks hebben met mannen en leven met hiv: zij worden onderzocht op anuskanker door hpv.

Welke soa's wel getest worden, lees je bij de soa-test.

Het uitstrijkje is de test die hpv en veranderde cellen in de baarmoederhals opspoort. Beide landen hebben een bevolkingsonderzoek, maar de regels verschillen.

In Nederland zit bij de eerste uitnodiging een zelftest, waarmee je zelf wat slijm uit je vagina haalt en opstuurt; bij latere uitnodigingen staat in de brief hoe je die kunt aanvragen, schrijft het Nederlandse Thuisarts.nl. Binnen 4 weken krijg je een brief met de uitslag, en heb je hpv, dan laat je alsnog een uitstrijkje maken bij de huisarts. In België heb je volgens Gezondheid en Wetenschap geen uitnodiging of voorschrift nodig: je maakt zelf een afspraak, en de uitslag krijg je volgens Sensoa meestal na 2 of 3 weken. Wordt er in België hpv gevonden, dan wil dat volgens Gezondheid en Wetenschap nog niet zeggen dat je baarmoederhalskanker hebt: bij een hoog-risico-hpv gebeurt er ofwel na 12 maanden opnieuw een uitstrijkje, ofwel word je doorverwezen voor verder onderzoek (een colposcopie).

Het vaccin beschermt tegen de types hpv die erin zitten en werkt het best als je nog niet met hpv in contact kwam, dus voor je seksueel actief bent, schrijft Sensoa. Daarom richten beide landen zich op jongeren: in Nederland zit de hpv-vaccinatie sinds 2010 in het Rijksvaccinatieprogramma en is ze gratis voor iedereen tot 18 jaar, meldt het RIVM; in België wordt het vaccin gratis aangeboden in het eerste jaar van het secundair onderwijs, schrijft Sensoa. Maar ook na je eerste keer seks is het vaccin nog nuttig, zegt Sensoa, omdat je waarschijnlijk nog niet met alle types in contact kwam waartegen het beschermt.

Wat het vaccin doet: in ongeveer 95 procent van de gevallen beschermt de prik tegen langdurige besmettingen met de types 16 en 18, en uit Nederlands (2023-2024) en internationaal onderzoek blijkt dat de vaccinatie voor 80 tot 90 procent beschermt tegen (beginnende) baarmoederhalskanker, afhankelijk van de leeftijd waarop iemand de prik krijgt, schrijft het RIVM. Het vaccin dat in België via de school wordt gegeven, beschermt volgens Sensoa tegen negen types hpv, waaronder de types die genitale wratten veroorzaken, en is volgens Sensoa ook nuttig voor mensen met een penis. Genezen doet een vaccin niet: een bestaande besmetting of wratjes verdwijnen er niet door, en een uitstrijkje blijft nodig.

Wat je als volwassene betaalt, verschilt per land:

• Nederland: ben je ouder dan 18, dan kun je via je huisarts een hpv-prik krijgen, maar je betaalt die zelf, schrijft Soa Aids Nederland.
• België: heb je de vaccinatie via de school gemist en ben je tussen 15 en 30 jaar, dan kun je die via de huisarts inhalen en wordt het vaccin gedeeltelijk terugbetaald: je betaalt zelf 12,80 euro per vaccin, of 8,50 euro als je recht hebt op verhoogde tegemoetkoming, plus de afspraken, en je gaat 3 keer langs voor een inenting, schrijft Sensoa. Voor hoogrisicogroepen, bijvoorbeeld mensen met hiv, geldt de terugbetaling tot 45 jaar. Zonder terugbetaling kost één inenting ongeveer 130 euro.

• Soa Aids Nederland: HPV
• Soa Aids Nederland: 1 vaccin tegen HPV en 6 soorten kanker
• RIVM: HPV - Humaan Papillomavirus
• Sensoa (allesoverseks.be): HPV of humaan papillomavirus
• Sensoa (allesoverseks.be): Vaccin tegen HPV (humaan papillomavirus)
• Gezondheid en Wetenschap: Humaan papillomavirus (HPV)
• Gezondheid en Wetenschap: Uitstrijkje (baarmoederhalskanker opsporen)
• Thuisarts.nl (NHG): Ik heb een uitnodiging gekregen voor een uitstrijkje (bevolkings-onderzoek baarmoederhals-kanker)
• Thuisarts.nl (NHG): Ik wil een zelftest doen voor HPV (bevolkings-onderzoek baarmoederhals-kanker)